शेतकरी मित्रांनो नमस्कार, मी कृषी डॉक्टर सूर्यकांत आपले Krushi Doctor वेबसाईटवर स्वागत करतो. पशुपालनामध्ये चारा टंचाई ही एक मोठी समस्या बनत आहे. यावर मात करण्यासाठी hydroponic fodder (हायड्रोपोनिक चारा) हे एक क्रांतीकारक तंत्रज्ञान ठरत आहे. कमी जागेत, कमी पाण्यात आणि अवघ्या 10 दिवसात पौष्टिक चारा कसा तयार करायचा, याची सविस्तर माहिती आज आपण या लेखात घेणार आहोत.
🌾 हायड्रोपोनिक चारा (hydroponic fodder) म्हणजे काय?
मातीचा वापर न करता केवळ पाण्यात आणि नियंत्रित वातावरणात पिकवल्या जाणाऱ्या चाऱ्याला hydroponic fodder असे म्हणतात. यामध्ये मका, गहू किंवा बार्ली यांसारखी धान्ये ट्रेमध्ये भिजवून त्यांचे अंकुरण केले जाते. हे तंत्रज्ञान अशा शेतकऱ्यांसाठी वरदान आहे ज्यांच्याकडे जमिनीचे क्षेत्र कमी आहे किंवा पाण्याची कमतरता आहे. शेतकरी हायड्रोपोनिक्स तंत्रज्ञानाद्वारे केवळ 10 दिवसांमध्ये हा चारा तयार करू शकतात.
हायड्रोपोनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून मोठ्या प्रमाणावर चारा उत्पादन करणे आता शक्य झाले आहे. यामध्ये खर्च कमी येतो आणि जागाही खूप कमी लागते. याविषयी अधिक तांत्रिक माहितीसाठी तुम्ही भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) च्या मार्गदर्शिकेचा संदर्भ घेऊ शकता.
प्रति किलो hydroponic fodder मधील पोषक घटक
हायड्रोपोनिक्स चाऱ्यामध्ये पारंपारिक कोरड्या चाऱ्यापेक्षा किंवा धान्यापेक्षा जास्त पोषक घटक असतात. यामध्ये कार्बोहायड्रेट, खनिजे आणि जीवनसत्त्वे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. याचे घटक खालीलप्रमाणे आहेत:
| पोषक घटक |
प्रमाण (%) |
| प्रथिने (Proteins) |
13 ते 20 % |
| व्हिटॅमिन C |
45.01 % |
| फायबर (Fiber) |
80.92 % |
| कॅल्शियम |
0.11 % |
✅ जनावरांसाठी hydroponic fodder वापरण्याचे महत्त्वाचे फायदे
पारंपारिक चारा उत्पादनाच्या तुलनेत hydroponic fodder उत्पादन खूप वेगाने होते. या तंत्रज्ञानामुळे जनावरांच्या आरोग्यात आणि उत्पादनात आमूलाग्र बदल होतो. याचे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:
- पाण्याची 90% बचत: 1 किलो हायड्रोपोनिक चारा पिकवण्यासाठी केवळ 3 ते 4 लिटर पाणी लागते. पारंपरिक चाऱ्याला 70 ते 100 लिटर पाणी लागते.
- दुधात वाढ: या चाऱ्यामुळे दुधाच्या उत्पादनात आणि फॅटमध्ये किमान अर्धा लिटरची वाढ होते.
- कमी वेळ: जिथे पारंपारिक चारा वाढायला 2 महिने लागतात, तिथे अवघ्या 10 दिवसात जनावरांना हिरवा चारा मिळतो.
- पशुखाद्यात बचत: पशुखाद्याचा खर्च 40 टक्क्यांपर्यंत कमी होतो. 7 ते 8 किलो चारा दिल्यास 1 किलो पेंड कमी करता येते.
- रोगप्रतिकारक शक्ती: जनावरांच्या शरीरात प्रथिने, खनिजे आणि जीवनसत्त्वे वाढून रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.
🛠️ घरच्या घरी hydroponic fodder निर्मितीची प्रक्रिया
हायड्रोपोनिक चारा तयार करण्यासाठी बांबू, प्लास्टिक ट्रे, 50 टक्के क्षमतेचे शेडनेट, मिनी स्प्रिंकलर किंवा फॉगर सिस्टिम आणि टायमर यांची गरज असते. फक्त 72 स्क्वेअर फूट जागेत 15 हजार रुपये खर्चात हा सेटअप उभा राहतो आणि दररोज 100 ते 125 किलो चारा मिळतो.
- बियाणे निवड: प्रामुख्याने पिवळी मका, गहू किंवा बार्ली (Barley) वापरावी.
- भिजवणे: धान्याला ई.एम.च्या द्रावणात बीजप्रक्रिया करून 12 तास पाण्यात भिजवावे आणि 24 तास गोणपाटात अंधाऱ्या खोलीत बांधून ठेवावे.
- ट्रेमध्ये मांडणी: मोड आलेले धान्य 3 फूट x 2 फूट आकाराच्या प्लास्टिक ट्रेमध्ये साधारण 1.5 ते 1.75 किलो पसरावे.
- पाणी नियोजन: फॉगरद्वारे दिवसातून 7 वेळा, प्रत्येक 2 तासांनी 5 मिनिटे पाणी द्यावे. याला दिवसाला अंदाजे 200 लिटर पाणी लागते.
- काढणी: 7 ते 8 दिवसांत चाऱ्याची उंची 20 ते 25 सेंमी झाल्यावर तो चटईसारखा निघतो आणि जनावरांना देण्यासाठी तयार होतो.
🐂 जनावरांना hydroponic fodder देताना घ्यायची काळजी
पूर्णपणे वाढलेला हायड्रोपोनिक चारा चटईसारखा निघतो, ज्यामुळे तो मुळांसह जनावरांना देता येतो. मात्र, गुरांना फक्त हायड्रोपोनिक चारा दिल्यास अपचन किंवा पोटफुगी होण्याची शक्यता असते. म्हणून हा चारा नेहमी सुक्या चाऱ्यासोबत (कुट्टी) मिक्स करून द्यावा. एका मोठ्या जनावराला हा चारा दिवसाला 20 किलो पर्यंत देऊ शकता.
सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
1. हायड्रोपोनिक्स (hydroponics) म्हणजे नक्की काय?
उत्तर – हायड्रोपोनिक्स मधील ‘हायड्रो’ म्हणजे पाण्यावर किंवा मातीविना केली जाणारी शेती.
2. hydroponic fodder निर्मितीसाठी कोणते बियाणे सर्वात जास्त वापरतात?
उत्तर – चारा तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने मका, गहू आणि बार्ली याचा वापर जास्त केला जातो.
3. हायड्रोपोनिक चारा निर्मिती मध्ये किती दिवसात चारा तयार होतो?
उत्तर – साधारणपणे 7 ते 10 दिवसांत 20-25 सेंमी उंचीचा पौष्टिक चारा तयार होतो.
KD
लेखक: कृषी डॉक्टर – सूर्यकांत कांबळे
संपर्क: +91 8956970102
